Bệnh tan máu bẩm sinh (thalassemia) là một nhóm bệnh huyết sắc tố gây thiếu máu, tan máu di truyền.

Người bệnh tan máu bẩm sinh dễ bị thiếu hụt dinh dưỡng. Thuốc thải sắt để điều trị làm giảm sự thèm ăn và khiến người bệnh buồn nôn. Thực hiện chế độ ăn phù hợp với từng giai đoạn giúp người bệnh nâng cao thể trạng.

Tầm quan trọng của chế độ ăn với người bệnh Thalassemia

Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), bệnh Thalassemia là một rối loạn có thể điều trị được và kiểm soát bằng truyền máu và liệu pháp thải sắt. Đối với những người mắc bệnh Thalassemia, lối sống lành mạnh, lựa chọn dinh dưỡng đặc biệt quan trọng trong kiểm soát các rối loạn, tình trạng bệnh. Người bệnh được khuyến khích ăn một chế độ ăn uống cân bằng bao gồm protein, ngũ cốc, trái cây và rau quả và có thể cần chú ý hơn để đảm bảo không nhận được lượng sắt cao thông qua chế độ ăn uống của họ.

Nguyên tắc chế độ ăn với người bệnh tan máu bẩm sinh chưa có biến chứng:

– Nguồn cung cấp năng lượng (Glucid chiếm 65 – 68% năng lượng/ngày): Chọn nguồn cung cấp năng lượng từ gạo, ngũ cốc, khoai củ, đường mật…

– Chất đạm (Protein chiếm khoảng 12 – 15% tổng năng lượng/ngày):

+ Nên dùng các thực phẩm có nguồn gốc từ động vật có giá trị sinh học cao: thịt, cá, sữa, tôm, cua…và các loại rau củ quả có có chứa nhiều đạm thực vật: đậu, đỗ…

+ Hạn chế các thực phẩm chế biến sẵn như: lạp sườn, pate, xúc xích, thịt muối, cá muối….

– Chất béo (Lipid chiếm 18-20% tổng năng lượng trong một ngày):

+ Dùng chất béo có nguồn gốc từ thực vật như: dầu đậu nành…

+ Hàm lượng các chất béo có nguồn gốc từ động vật chiếm 1/3, chất béo có nguồn gốc từ thực vật chiếm 2/3.

+ Hạn chế các thực phẩm có nhiều cholesterol và mỡ động vật: gan, lòng, bầu dục…

– Vitamin và khoáng chất:

+ Bổ sung các thực phẩm chứa nhiều canxi, kẽm và vitamin D để cho xương vững chắc như: tôm, cua, cá, …

+ Hạn chế muối trong khẩu phần ăn hằng ngày, lượng muối từ 4 – 6g/ ngày.

– Nước uống: Hạn chế các chất kích thích và nước ngọt có ga: rượu, bia, café, coca…

– Tránh nhiễm trùng: biết giữ gìn vệ sinh sạch sẽ, giữ ấm cơ thể khi trời lạnh, đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm.

– Tập thể dục thường xuyên, các bài thể dục phù hợp với lứa tuổi và tình trạng bệnh.

– Tránh quá tải sắt:

+ Hạn chế các thức ăn có chứa hàm lượng sắt cao như: thịt bò, thịt trâu, thịt gà chọi, thịt chó, tim, gan… và rau có màu xanh đậm như: rau bina, cải xoong, rau ngót, rau muống, rau dền …các loại nấm.

+ Nên uống nước chè tươi hàng ngày và ngay sau bữa ăn để làm giảm hấp thu sắt từ thực phẩm.

Nguyên tắc chế độ ăn với người bệnh tan máu bẩm sinh có biến chứng gan mật:

- Không dùng những thực phẩm lạ dễ gây dị ứng.

- Ăn nhiều thịt nạc nhưng tránh ăn các loại thịt từ súc vật non vì chứa nhiều Nucleotid (làm cho gan phải hoạt động mạnh để tổng hợp chuyển hóa).

- Nên sử dụng nhiều sữa, ăn trứng ở mức độ vừa phải.

- Tăng cường chất đường, mật, bột ngũ cốc.

- Rau, quả tươi, mềm, ít xơ, nhiều ngọt.

Nguyên tắc chế độ ăn với người bệnh tan máu bẩm sinh có biến chứng suy thận:

- Tùy từng giai đoạn suy thận (độ I, độ II, độ III, độ IV) để xây dựng chế độ ăn phù hợp.

- Giàu năng lượng: 35-40 kcal/kg cân nặng/ ngày.

- Đủ Vitamin, yếu tố đa lượng, yếu tố vi lượng theo mức nhu cầu khuyến nghị.

- Đảm bảo cân bằng nước, muối, ít toan, giàu calci, ít phosphat.

Những loại thực phẩm nên ăn

- Ngũ cốc: Những thực phẩm nằm trong nhóm này là gạo, yến mạch, lúa mì, ngô. Nhiều người có thói quen ăn ngũ cốc chung với các thực phẩm như dâu, nước cam… song nên hạn chế cách ăn này bởi chúng làm tăng khả năng hấp thụ sắt. Thay vào đó, hãy dùng ngũ cốc với sữa vừa cung cấp dinh dưỡng tốt vừa hạn chế bổ sung sắt và hấp thụ sắt.

- Sữa và chế phẩm từ sữa: Bệnh nhân Thalassemia, đặc biệt là bệnh nhân trẻ tuổi thường bị thiếu hụt dinh dưỡng, rối loạn hấp thụ vitamin D và canxi. Bổ sung sữa và các chế phẩm từ sữa như phô mai, sữa tươi, kem, sữa ít béo… là cần thiết trong chế độ ăn hàng ngày. Sữa sẽ bù đắp lượng dinh dưỡng thiếu hụt, đồng thời giúp kiểm soát sắt hấp thụ tốt hơn.

- Thực phẩm giàu vitamin E: Vitamin E là chất oxy hóa tự nhiên giúp bảo vệ sức khỏe, chống lại chất oxy hóa gây hại và làm chậm quá trình lão hóa. Với bệnh nhân Thalassemia, bổ sung nhiều thực phẩm chứa vitamin giúp tăng khả năng đáp ứng với thuốc điều trị tăng sinh hồng cầu.

Một số thực phẩm giàu vitamin E được khuyến cáo trong thực đơn của bệnh nhân Thalassemia gồm: dầu hạnh nhân, dầu đậu nành, quả bơ, dầu ô liu,…

- Trà, cà phê và gia vị: Những thức uống như trà, cà phê có khả năng làm hạn chế hấp thụ sắt - điều quan trọng mà bệnh nhân Thalassemia cần đạt được. Trong đó, trà xanh chứa những chất rất tốt trong kiểm soát hàm lượng sắt trong cơ thể, người bệnh được khuyến cáo nên uống trà xanh mỗi ngày.

- Thực phẩm giàu canxi: Ngoài sữa, bệnh nhân Thalassemia cần bổ sung tăng cường canxi từ những thực phẩm khác. Đáp ứng tốt dinh dưỡng này giúp hạn chế hấp thu sắt và giảm tình trạng tích tụ sắt dư thừa, đồng thời tốt cho sức khỏe của xương và chất dẫn truyền thần kinh.

Những thực phẩm giàu canxi gồm: trứng, các loại đậu như đậu nành, đậu xanh, hạnh nhân… Tuy nhiên nên kiểm soát ăn số lượng thực phẩm vừa đủ để cơ thể không hấp thụ quá nhiều canxi.

- Rau củ quả tươi: Rau củ quả tươi chứa nhiều vitamin và khoáng chất, chúng hoạt động như những chất oxy hóa tự nhiên. Từ đó giúp tăng cường hệ miễn dịch, giảm biến chứng do Thalassemia gây ra.

Những thực phẩm nên hạn chế

Quá nhiều chất sắt trong chế độ ăn uống của người bệnh Thalassemia có thể dẫn đến các vấn đề về sức khỏe, vì vậy cần tránh lượng sắt cao trong chế độ ăn uống. Liệu pháp thải sắt cũng dẫn đến mất một số khoáng chất như kẽm khỏi cơ thể.

Bệnh nhân Thalassemia cần tránh một số loại thực phẩm chứa nhiều sắt cũng như các chất làm tăng hấp thụ sắt. Cụ thể:

Thực phẩm chứa nhiều sắt

Thực phẩm chứa nhiều sắt cần kiểm soát với hàm lượng thấp trong chế độ ăn và hạn chế không ăn thường xuyên. Nhóm thực phẩm này cần tránh gồm:

• Hải sản: Những loại hải sản chứa nhiều sắt gồm: cá, hến, trai, sò,…

• Thịt: Các loại thịt đỏ rất giàu sắt như thịt cừu, thịt bò, thịt lợn, thịt gà phần sẫm màu hoặc trong trứng, gan động vật. Đặc biệt là những bệnh nhi Thalassemia nhỏ tuổi nên kiểm soát lượng thịt cá hạn chế trong chế độ ăn hàng ngày, thay vào đó là những loại thịt trắng như thịt gà, thịt vịt,…

• Rau củ, trái cây: Các loại rau củ chứa nhiều sắt như khoai tây, rau ngót, đậu lăng, củ cải, đậu fava, đậu Hà Lan, bông cải xanh, rau chân vịt, các loại rau lá xanh…; Nước ép mận, mận, dưa hấu, nho khô...

Những thực phẩm làm tăng hấp thụ sắt

Những loại thực phẩm này không chứa nhiều sắt nhưng khi kết hợp trong bữa ăn, nó khiến cơ thể hấp thụ sắt tốt hơn. Điều này rất nguy hiểm cho bệnh nhân Thalassemia, nhất là bệnh nhân trẻ tuổi.

Nhóm thực phẩm này bao gồm:

• Hoa quả giàu vitamin C giúp hấp thụ tốt sắt như cam, bưởi…

• Thực phẩm lên men như bia, dưa bắp cải, đậu nành lên men.

Tin bài: Trung tâm Sản - Nhi.